نامهء پيامبر ( ص ) به مردم دما ( روستايى در عمان ) ( ش 77 ) ، نامهء پيامبر ( ص ) به مردم عمان ( ش 66 ) ، نامهء وى به نجاشى ( ش 22 ) ، نامهء پيامبر ( ص ) به فروة بن عمرو الجذامىّ ( ش 36 ) و خطبهء حجة الوداع ( ش 387 / الف ) . چنان كه مىبينيم در نامه‌هاى بالا و چندين نمونهء ديگر از نوشته‌هاى رسول خدا ، بسم اللّه الرّحمن الرّحيم نيامده و اصل اين نامه‌ها از متنهاى پراعتبار اسلامى ، نقل شده است . به دشوارى مىتوان پذيرفت كه در همهء اين موارد ، حذف بسم اللّه . . . از آغاز نوشته‌هاى پيامبر ، از لغزشهاى نسخه‌برداران و تلخيصهاى راويان بوده است . نيز راوى حديث ابتدا كردن نوشته‌ها به « بسم اللّه . . . » ابو هريره است و حال او معلوم . از اين رو شايد بتوان گفت كه نظر يعقوبى ، احمد بن عبد ربه ، مسعودى ، بيهقى ، سيوطى و علّامه مجلسى ، پذيرفتنىتر مىنمايد . بدين معنى كه شمارى از نامه‌ها كه بدون بسم اللّه . . . نوشته شده ، نوشتن آنها پيش از فرود آمدن آيهء « . . . و إنّه بسم اللّه الرحمن الرحيم » انجام گرفته است ، و نامه‌هايى كه داراى « بسم اللّه . . . » هستند ، پس از نزول اين آيه ، نوشته شده‌اند . در بيشتر نوشته‌هاى پيامبر ( ص ) پس از بسم اللّه . . . - با اختلافى كه در اين باره ياد شد - نام پيامبر ( ص ) يا يكى از لقبهاى او و پس از آن ، نام گيرندهء نامه ، آمده است . پيامبر خدا نام گيرندهء نامه و گاه شهرت او را نيز در نوشته‌هاى خود ، با خطاب مفرد ، مانند : لك ، عليك ، أنت ، و در خطاب به مثنى يا جمع ، مثنى و جمع مىآورده است . چنانچه گيرندهء نامه ، پادشاه يا فرمانروايى بوده ، پس از نام او ، عبارت « عظيم القوم . . . » يا « ملك القوم » و يا « صاحب مملكة كذا » مىآورده است « 32 » . پيامبر ( ص ) در نامه‌هاى خود از خود نيز با لفظ مفرد مانند : « إنى ، لى ، جاءنى ، علىّ » ياد مىكرد . گاه نيز با لفظ جمع مانند « بلغنا و جاءنا . . . » سخن گفته است « 33 » . شمار اندكى از نامه‌ها به جاى نام پيامبر ( ص ) با امّا بعد آغاز شده است . به هر روى ، پس از بسم اللّه . . . ، جمله‌هايى چون جمله‌هاى زير ، به كار مىرفته است : « من محمّد رسول اللّه إلى صاحب الرّوم » « 34 » ، « من محمّد النّبىّ رسول اللّه إلى أهل هجر » « 35 » ، « من محمّد عبد اللّه و رسوله إلى المقوقس » « 36 » ، « من محمّد رسول اللّه لأكيدر . . . » « 37 » ، « هذا كتاب

--> ( 32 ) . صبح الأعشى ، 6 / 365 . ( 33 ) التراتيب الإدارية ، كتّانى 1 / 137 . ( 34 ) مجموعة الوثائق السّياسيّة ( شمارهء 27 ) . ( 35 ) . همان ( ش 60 ) . ( 36 ) . همان ( ش 49 ) . ( 37 ) همان ( ش 190 ) .